Đơn điệu, cực trị, GTLN–GTNN
Kéo một điểm, thấy ngay đồ thị đi lên hay đi xuống.
Kiwi: Dạng này hay có trong Phần II. Mình đi cùng bạn khoảng 12 phút.
Phần II, câu hàm số, tối đa 1 điểm. Có trong đề chính thức 2025 và 2026.
Bạn sẽ làm được
- Đọc dấu của f′ để biết hàm đi lên hay đi xuống.
- Tách điểm cực trị với giá trị cực trị.
- Tìm giá trị lớn nhất, nhỏ nhất trên đoạn, không quên đầu mút.
- Đoán
- Khám phá
- Vì sao
- Luyện
- Tổng kết
Trước khi học, xem Kiwi nhận ra một đề dạng này thế nào: dấu hiệu, khuôn, hướng đi. Đáp số để cuối.
Kiwi nhận dạng đề
Cho hàm số a1f(x) = x³ − 6x² + 9x + 1.
a) bcf′(x) = 23x² − 312x + 49.
b) f dnghịch biến trên khoảng (51; 63).
c) Giá trị ecực tiểu của f bằng 73.
d) fGiá trị lớn nhất của f gtrên đoạn 8[0; 5] bằng 95.
Đề thuộc dạng nào?
- Đạo hàm và đồ thị hàm số
- Đơn điệu và cực trị
- Hàm bậc ba cho bằng công thức
Đề cho công thức một hàm bậc ba; hỏi đạo hàm, khoảng đồng biến, nghịch biến, cực trị, giá trị lớn nhất hay nhỏ nhất trên một đoạn.
- Phần II · Đúng/Sai · tối đa 1 điểm
- Có trong 4/4 kỳ thi của Bộ (2025–2026)
- 5/6 đề thi thử của Sở
Xem dạng này trên bản đồ
Mở bản đồ dạng Toán 12Đạo hàm và đồ thị hàm số
Đơn điệu và cực trị
- Hàm bậc ba cho bằng công thứcĐề này
- Đọc bảng biến thiên hoặc đồ thị của đạo hàmChưa có
- Hàm phân thứcChưa có
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất trên đoạn
- Hàm bậc ba trên một đoạnKiwi đã có
- Hàm khác hoặc đọc từ đồ thịChưa có
Tiệm cận của đồ thị
- Hàm phân thức bậc nhất trên bậc nhấtKiwi đã có
- Hàm phân thức bậc hai trên bậc nhấtChưa có
Khảo sát đồ thị, tương giao, số nghiệm
- Nhận dạng đồ thị từ công thứcChưa có
- Tương giao và số nghiệm từ đồ thị hoặc bảng biến thiênChưa có
Tối ưu thực tế bằng đạo hàm
- Lợi nhuận và chi phí theo sản lượngKiwi đã có
- Tối ưu kích thướcChưa có
Vì sao là dạng này?
“f(x) = x³” · Hàm bậc ba cho bằng công thứcdấu hiệu chính
Hàm số là đa thức có số mũ lớn nhất của x là ba, nên đạo hàm là bậc hai và hàm có tối đa hai điểm cực trị.
“f′(x) = 3x² − 12” · Đạo hàm là biểu thức bậc haidấu hiệu chính
Đạo hàm của hàm bậc ba là bậc hai. Giải đạo hàm bằng không là giải phương trình bậc hai, có tối đa hai nghiệm.
“f′(x) =” · Đạo hàm của hàm số
Đạo hàm là công cụ chính của dạng. Nghiệm của đạo hàm là ứng viên cực trị.
“nghịch biến” · Hỏi đồng biến, nghịch biến
Hàm đồng biến khi đạo hàm dương, nghịch biến khi đạo hàm âm. Đề hỏi dấu của đạo hàm trên từng khoảng.
“cực tiểu” · Hỏi cực đại, cực tiểu
Cực đại, cực tiểu nằm ở chỗ đạo hàm đổi dấu. Phải tìm nghiệm của đạo hàm rồi xét dấu.
“Giá trị lớn nhất” · Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm trên một đoạn phải so các giá trị tại điểm cực trị trong đoạn và tại hai đầu mút.
“trên đoạn” · Đoạn đang xét
Đoạn có hai đầu mút. Ngoài điểm cực trị, hai đầu mút cũng là ứng viên của giá trị lớn nhất, nhỏ nhất.
Không phải: Đọc bảng biến thiên, đồ thị, tương giao
Đề đọc đồ thị cho hình hoặc bảng biến thiên, không cho công thức. Đề bậc ba của dạng này cho công thức và bắt tự tính đạo hàm.
Không phải: Quy tắc tính đạo hàm, tiếp tuyến
Bài quy tắc đạo hàm chỉ hỏi tính đạo hàm hay tiếp tuyến. Dạng này dùng đạo hàm để xét chiều biến thiên, cực trị, giá trị lớn nhất của hàm bậc ba.
Không phải: Hàm phân thức, tiệm cận
Hàm phân thức có biến ở mẫu và có tiệm cận. Hàm bậc ba là đa thức, không có tiệm cận, xác định trên mọi số thực.
Không phải: Tối ưu lợi nhuận, chi phí thực tế
Bài tối ưu thực tế phải tự lập hàm từ lời văn như lợi nhuận bằng doanh thu trừ chi phí. Đề bậc ba của dạng này cho sẵn hàm số.
Đưa đề về khuôn chuẩn
Hàm bậc ba và bảng xét dấu của đạo hàm
Viết hàm thành dạng ax³ + bx² + cx + d, ghi đoạn đang xét nếu đề cho. Đạo hàm, nghiệm, bảng xét dấu đều tính từ công thức này.
- x
- biến của hàm số
- f(x)
- hàm số của đề (đề có thể gọi là y hoặc g)
- f′(x)
- đạo hàm của hàm số
- α, β
- hai đầu mút của đoạn đang xét
- f(x)= x³ − 6x² + 9x + 1
- [α; β]= [0; 5]
Hướng đi
Các bước chung của dạng, áp vào đề này.
Bước đầu tiên là gì?
Làm từng bước
Đáp số và kiểm tra
Ví dụ
- Điểm cực tiểu của hàm bậc baKhảo sát hàm số h(x) = −2x³ + 18x² − 48x + 2. Hàm số đạt cực tiểu tạiPhần INhận biết
- Điểm cực tiểu của hàm bậc baMột bạn học sinh vẽ đồ thị của hàm số g(x) = 2x³ − 21x² + 72x − 8. Hàm số đạt cực tiểu tạiPhần INhận biết
- Điểm cực tiểu của hàm bậc baTrên tập số thực, cho hàm số f(x) = 2x³ − 15x² + 36x + 8. Hàm số đạt cực tiểu tạiPhần INhận biết
- Giá trị cực đại của hàm bậc baBiết hàm số h(x) = x³ − 6x² − 2. Giá trị cực đại của hàm số bằngPhần IThông hiểu
- Giá trị cực đại của hàm bậc baTa xét hàm số f(x) = −2x³ + 12x² − 18x + 5. Giá trị cực đại của hàm số bằngPhần IThông hiểu
- Giá trị cực đại của hàm bậc baMột mô hình mô tả độ cao của một vật bằng hàm số h(x) = −2x³ − 9x² − 7. Giá trị cực đại của hàm số bằngPhần IThông hiểu
- Giá trị nhỏ nhất của hàm bậc ba trên một đoạnTrong đề kiểm tra giữa kỳ, câu hỏi cho hàm số f(x) = (1/3)x³ − 3x² − 3. Giá trị nhỏ nhất của hàm số trên đoạn [0; 7] bằngPhần IVận dụng
- Giá trị nhỏ nhất của hàm bậc ba trên một đoạnĐộ cao của quả bóng trong một pha bóng được mô tả bởi hàm số f(x) = −(1/3)x³ − 2x² + 5x − 8. Giá trị nhỏ nhất của hàm số trên đoạn [−4; 3] bằngPhần IVận dụng
- Giá trị nhỏ nhất của hàm bậc ba trên một đoạnCho hàm số f(x) = (2/3)x³ − 12x² + 54x − 4. Giá trị nhỏ nhất của hàm số trên đoạn [0; 4] bằngPhần IVận dụng
- Đúng sai về đạo hàm, điểm cực trị và đơn điệuCho hàm bậc ba, cụ thể là hàm số g(x) = 2x³ + 12x² + 18x − 2.Phần IINhận biết
- Đúng sai về đạo hàm, điểm cực trị và đơn điệuMức pin của một thiết bị trong quá trình thử nghiệm được mô tả bởi hàm số g(x) = x³ − 12x² + 36x − 5.Phần IINhận biết
- Đúng sai về đạo hàm, điểm cực trị và đơn điệuTrong buổi thi thử của trường, đề bài cho hàm số h(x) = −x³ + 12x² − 45x − 6.Phần IINhận biết
- Đúng sai về đạo hàm, đơn điệu, cực trị, giá trị lớn nhấtMực nước của một con sông trong ngày được mô tả bởi hàm số h(x) = 2x³ + 12x² + 18x − 7.Phần IIThông hiểu
- Đúng sai về đạo hàm, đơn điệu, cực trị, giá trị lớn nhấtTrong một thí nghiệm, nhiệt độ được mô hình hóa bởi hàm số f(x) = 2x³ − 21x² + 72x + 8.Phần IIThông hiểu
- Đúng sai về đạo hàm, đơn điệu, cực trị, giá trị lớn nhấtLưu lượng xe qua một nút giao trong giờ cao điểm được mô tả bởi hàm số h(x) = −2x³ + 3x² − 5.Phần IIThông hiểu
- Đúng sai về giá trị cực trị và giá trị nhỏ nhất trên đoạnChiều cao một giống cây theo thời gian được mô tả bởi hàm số g(x) = −x³ + 12x² − 45x + 2 trên đoạn [2; 8].Phần IIVận dụng
- Đúng sai về giá trị cực trị và giá trị nhỏ nhất trên đoạnTrên tập số thực, cho hàm số f(x) = −2x³ + 3x² − 5 trên đoạn [0; 4].Phần IIVận dụng
- Đúng sai về giá trị cực trị và giá trị nhỏ nhất trên đoạnBiết hàm số h(x) = −x³ + 6x² − 9x − 2 trên đoạn [−2; 5].Phần IIVận dụng
- Giá trị cực đại (trả lời ngắn)Trên tập số thực, cho hàm số f(x) = 2x³ − 15x² + 36x. Giá trị cực đại của hàm số bằng bao nhiêu?Phần IIINhận biết
- Giá trị cực đại (trả lời ngắn)Trong một thí nghiệm, nhiệt độ được mô hình hóa bởi hàm số f(x) = 2x³ − 6x − 6. Giá trị cực đại của hàm số bằng bao nhiêu?Phần IIINhận biết
- Giá trị cực đại (trả lời ngắn)Nồng độ bụi trong không khí ở một trạm quan trắc được mô tả bởi hàm số f(x) = 2x³ + 12x² + 18x + 6. Giá trị cực đại của hàm số bằng bao nhiêu?Phần IIINhận biết
- Giá trị lớn nhất trên đoạn (trả lời ngắn)Mức pin của một thiết bị trong quá trình thử nghiệm được mô tả bởi hàm số g(x) = x³ − 12x − 2. Giá trị lớn nhất của hàm số trên đoạn [−4; 0] bằng bao nhiêu?Phần IIIThông hiểu
- Giá trị lớn nhất trên đoạn (trả lời ngắn)Mức pin của một thiết bị trong quá trình thử nghiệm được mô tả bởi hàm số g(x) = 2x³ − 12x². Giá trị lớn nhất của hàm số trên đoạn [1; 6] bằng bao nhiêu?Phần IIIThông hiểu
- Giá trị lớn nhất trên đoạn (trả lời ngắn)Trong đề kiểm tra giữa kỳ, câu hỏi cho hàm số f(x) = 2x³ + 9x² + 3. Giá trị lớn nhất của hàm số trên đoạn [−3; 2] bằng bao nhiêu?Phần IIIThông hiểu
Đọc thêm: đơn điệu, cực trị, giá trị lớn nhất và nhỏ nhất
Đạo hàm và chiều biến thiên. Nếu f′(x) dương trên một khoảng thì f đồng biến trên khoảng đó; nếu f′(x) âm thì f nghịch biến. Với hàm bậc ba, f′ là hàm bậc hai, nên chỉ cần tìm nghiệm của f′ rồi xét dấu giữa các nghiệm. Trong bài, f′(x) = 3x² − 12x, nghiệm là x = 0 và x = 4.
Cực trị. Khi đi qua một nghiệm của f′, nếu f′ đổi dấu từ dương sang âm thì f đạt cực đại tại đó; từ âm sang dương thì f đạt cực tiểu. Điểm cực trị là giá trị của x, còn giá trị cực trị là f tại điểm đó: trong bài, điểm cực tiểu là x = 4, giá trị cực tiểu là −30.
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất trên đoạn. Hàm liên tục trên một đoạn luôn có giá trị lớn nhất và nhỏ nhất. Cách tìm: tính f tại hai đầu mút và tại các nghiệm của f′ nằm trong đoạn, rồi so các số đó. Giá trị cực đại chỉ là "cao nhất ở gần đó", có thể nhỏ hơn giá trị ở đầu mút, như f(7) = 51 trong bài.
Nghiệm kép. Nếu f′ có nghiệm kép thì f′ không đổi dấu khi đi qua nghiệm đó, nên hàm không có cực trị tại đó. Hàm bậc ba khi đó đồng biến hoặc nghịch biến trên cả trục số.
Giải đề của bạnDành cho thầy cô
Yêu cầu cần đạt của bài (Chương trình GDPT 2018 môn Toán):
- Nhận biết hàm số đồng biến, nghịch biến trên một khoảng qua dấu của đạo hàm cấp một
- Thể hiện tính đồng biến, nghịch biến trong bảng biến thiên
- Nhận biết tính đơn điệu, điểm cực trị, giá trị cực trị qua bảng biến thiên hoặc đồ thị
- Nhận biết giá trị lớn nhất, giá trị nhỏ nhất của hàm số trên một tập cho trước
- Tìm giá trị lớn nhất, giá trị nhỏ nhất bằng đạo hàm trong trường hợp đơn giản