SGK Kết nối tri thức · Bài 14–17

Đường thẳng, mặt cầu và chuyển động

Đường bay của drone có cắt vành đai radar không?

Kiwi: Câu Oxyz thực tế có trong Phần II các đề gần đây. Mình đi cùng bạn khoảng 12 phút.

Trong đề thi

Phần II, câu Oxyz thực tế, tối đa 1 điểm. Có trong 3/3 đề gần nhất của Bộ, gồm đề chính thức và đề minh họa (2025–2026).

Bạn sẽ làm được

  • Viết vị trí vật bay thẳng đều dưới dạng M(t) = A + t·u.
  • Tìm lúc vật vào và ra khỏi một mặt cầu.
  • Tính thời gian, quãng đường trong vùng và khoảng cách nhỏ nhất.
  1. Đoán
  2. Khám phá
  3. Vì sao
  4. Luyện
  5. Tổng kết

Báo lỗi nội dung

Trước khi học, xem Kiwi nhận ra một đề dạng này thế nào: dấu hiệu, khuôn, hướng đi. Đáp số để cuối.

Kiwi nhận dạng đề

Chuyển động thẳng, mặt cầu (Oxyz)

Trong không gian Oxyz, một trạm radar đặt tại I(0; 0; 0) phát hiện được mọi vật cách trạm không quá 7 đơn vị dài. Một máy bay không người lái cất cánh từ A(10; 2; 0), bay thẳng đều, mỗi phút dời theo vectơ u = (−4; 0; 3). Máy bay ở trong vùng phủ của radar trong bao nhiêu phút?

  1. Đề thuộc dạng nào?

    Vị trí của đề trên bản đồ dạng.

    1. Phương pháp tọa độ trong không gian
    2. Oxyz thực tế, vật chuyển động thẳng
    3. Vật bay thẳng qua vùng phủ sóng hình cầu

    Một vật đi thẳng trong hệ tọa độ Oxyz, vùng theo dõi là hình cầu; hỏi lúc vào, lúc ra, thời gian ở trong vùng hay khoảng cách gần nhất.

    • Phần II · Đúng/Sai · tối đa 1 điểm
    • Có trong 4/4 kỳ thi của Bộ (2025–2026)
    • 4/6 đề thi thử của Sở
    Xem dạng này trên bản đồ

    Phương pháp tọa độ trong không gian

    • Phương trình mặt phẳng
      • Vectơ pháp tuyếnChưa có
    • Phương trình đường thẳng
      • Vectơ chỉ phươngChưa có
      • Góc và vị trí tương đốiChưa có
    • Phương trình mặt cầu
      • TâmChưa có
    • Oxyz thực tế, vật chuyển động thẳng
      • Vật bay thẳng qua vùng phủ sóng hình cầuĐề này
      • Bài thực tế khác trong hệ tọa độChưa có
    Mở bản đồ dạng Toán 12
  2. Vì sao là dạng này?

    Dấu hiệu trong chữ đề cho biết dạng.

    Dấu hiệu trong đề

    • “Oxyz” · Bối cảnh đặt trong hệ tọa độ Oxyz

      Vị trí là điểm có ba tọa độ, đường đi là đường thẳng, vùng là hình cầu. Mọi tính toán làm bằng tọa độ.

    • “radar” · Vùng theo dõi hình cầu quanh một tâm

      Vùng theo dõi gồm các điểm cách tâm không quá bán kính, tức một khối cầu. Ở trong vùng nghĩa là khoảng cách tới tâm không quá bán kính.

    • “I(0; 0; 0)” · Điểm cho bằng ba tọa độ

      Điểm xuất phát, điểm đến, tâm vùng đều cho bằng tọa độ. Hiệu hai điểm cho vectơ chỉ phương của đường đi.

    • “không quá” · Mặt cầu, bán kính

      Biên của vùng là mặt cầu tâm I bán kính R. Điểm M ở trong vùng khi IM không quá R.

    • “máy bay không người lái” · Vật coi như một điểm

      Vật được coi như một điểm nên vị trí của nó là một điểm M(t) trên đường thẳng.

    • “bay thẳng” · Vật đi theo đường thẳngdấu hiệu chính

      Vật đi thẳng nên vị trí theo thời gian là phương trình tham số của một đường thẳng.

    • “thẳng đều” · Vị trí thay đổi theo thời gian

      Mỗi đơn vị thời gian vật dời một vectơ cố định. Thời gian là tham số t của đường thẳng.

    Vì sao không phải dạng dễ nhầm

    • Không phải: Phương trình đường thẳng

      Bài đường thẳng thuần hỏi phương trình, vị trí tương đối, góc. Dạng này có vật chuyển động qua một vùng hình cầu và hỏi thời gian, vị trí thực tế.

    • Không phải: Phương trình mặt cầu

      Bài mặt cầu thuần hỏi tâm, bán kính, phương trình mặt cầu. Dạng này có thêm một vật đi thẳng xuyên qua mặt cầu theo thời gian.

    • Không phải: Phương trình mặt phẳng

      Bài mặt phẳng hỏi phương trình mặt phẳng, vectơ pháp tuyến. Dạng này hỏi đường đi của vật và vùng hình cầu.

    • Không phải: Tích phân là lượng tích lũy

      Bài tích lũy chỉ có tốc độ theo thời gian, không có tọa độ trong không gian. Dạng này đặt vật trong hệ tọa độ Oxyz.

  3. Đưa đề về khuôn chuẩn

    Đặt tên, rồi điền từng dữ kiện vào khuôn.

    Đường bay và vùng hình cầu

    Đặt điểm xuất phát A, vectơ dời mỗi đơn vị thời gian u, tâm I và bán kính R của vùng. Vị trí lúc t là M(t) bằng A cộng t nhân u.

    Đặt tên

    t
    thời gian tính từ lúc xuất phát
    M(t)
    vị trí của vật lúc t, M(t) = A + t·u
    I, R
    tâm và bán kính của vùng theo dõi

    Điền dữ kiện vào khuôn

    • I= (0; 0; 0)tâm của vùng theo dõi
    • R= 7bán kính của vùng theo dõi
    • A= (10; 2; 0)điểm xuất phát
    • u= (−4; 0; 3)vectơ dời trong một đơn vị thời gian

    Đề không ghi riêng các ô này. Ô nào cần thì tính từ dữ kiện ở trên: k

  4. Hướng đi

    Các bước chung của dạng. Chưa tính số.

    Các bước chung của dạng, áp vào đề này.

      Bước đầu tiên là gì?

    1. Làm từng bước

      Mở sau phần “Hướng đi”.

    2. Đáp số và kiểm tra

      Đáp số để cuối. Đi hết các bước trước đã.

    Ví dụ

    Ví dụ của dạng này từ kho, mỗi câu có lời giải 2 cách. AI soạn, Kiwi kiểm tra bằng 2 cách.

    Mở cả 1.200 ví dụ của dạng trong Kho

    Đọc thêm: đường thẳng, mặt cầu và chuyển động

    Vị trí theo thời gian. Vật đi thẳng đều từ A, mỗi đơn vị thời gian dời vectơ u, thì vị trí lúc t là M(t) = A + t·u. Đây chính là phương trình tham số của đường thẳng qua A, có vectơ chỉ phương u.

    Vào và ra một mặt cầu. Vật ở trong khối cầu tâm I bán kính R khi IM không quá R. Thế tọa độ của M(t) vào phương trình mặt cầu, ta được một phương trình bậc hai theo t. Hai nghiệm là lúc vào và lúc ra.

    Lúc gần nhất. Bình phương khoảng cách IM là một hàm bậc hai theo t, nhỏ nhất tại đỉnh parabol. Đỉnh nằm chính giữa hai nghiệm, nên lúc gần nhất là trung bình cộng của lúc vào và lúc ra.

    Khoảng cách từ điểm tới đường thẳng. Khoảng cách nhỏ nhất bằng khoảng cách từ I tới đường bay, tính được bằng tích có hướng: độ dài của IA × u chia cho độ dài của u. Trong bài là 2√10.

    Dành cho thầy cô

    Yêu cầu cần đạt của bài (Chương trình GDPT 2018 môn Toán):

    • T12.MP.YC1 Nhận biết phương trình tổng quát của mặt phẳng
    • T12.MP.YC2 Lập phương trình mặt phẳng khi biết điểm và vectơ pháp tuyến, điểm và cặp vectơ chỉ phương, hoặc ba điểm
    • T12.DT.YC1 Nhận biết phương trình chính tắc, tham số và vectơ chỉ phương của đường thẳng
    • T12.DT.YC2 Lập phương trình đường thẳng khi biết điểm và vectơ chỉ phương, hoặc hai điểm
    • T12.DT.YC5 Vận dụng phương trình đường thẳng vào bài toán thực tiễn
    • T12.MC.YC1 Nhận biết phương trình mặt cầu
    • T12.MC.YC2 Xác định tâm và bán kính mặt cầu từ phương trình
    • T12.MC.YC3 Lập phương trình mặt cầu khi biết tâm và bán kính
    • T12.MC.YC4 Vận dụng phương trình mặt cầu vào bài toán thực tiễn

    LessonSpec 1.0 · toan-12/oxyz-bay@0.2.0 · oxyz-bay/5-buoc@1.0.0 · kiểm chứng exact + numeric